Gerçek Haberin Kalbini Okuyan Portal

Umay Ana etkisi! Efsane onunla başladı…

0 5

Fazilet Şenol / Milliyet.com.tr – Türk tarihi, edebiyatı ve kültürü incelendiğinde Eski Türklerde bayanın toplumsal hayattaki yerinin günümüzden çok daha üstte olduğunu söylemek mümkün. 

Mimar Sinan Hoş Sanatlar Üniversitesi Türk Lisanı ve Edebiyatı Kısmı’ndan Prof. Dr. Muharrem Kaya, insanlık tarihini bir süreç içinde düşünmemiz gerektiğini, geçim usulüne nazaran ilkel-sürü toplumundan avcı-toplayıcılığa, tarım toplumundan sanayi toplumuna hakikat bir gelişim çizgisinin görüldüğünü belirtti. Prof. Dr. Kaya, “Mitolojide avcı-toplayıcı toplumların oluşturduğu bilgi, inanç alanıdır. Yaban toplumların, kainatın, dünyanın, yeryüzü hallerinin, hayvanların, bitkilerin, toplumsal olguların, kökenini izah ettikleri bir yapıdır. Türklerin tarih sahnesine birinci çıktıkların vakitlerden kalan anlatılara, hayvancılıkla geçinen göçebe uzunluklara baktığımızda bu bilgilerin, inanışların, âyinlerin izlerini görüyoruz” dedi.

‘DÜNYAYI BAYANLARA BORÇLUYUZ’

Türk mitolojisinde de dişi semboller epey büyük ehemmiyet arz ediyor. Dünyanın yaratılışıyla ilgili Altay anlatılarında, İlah Ülgen’e yaratma ilhamını veren Ak Ene yani Ak Ana. Suyun içinden çıkarak, suyun üstünde kara kaz biçiminde uçan Ülgen’e yaratması gerektiğini söyler ve yaratılış başlar. Prof. Dr. Muharrem Kaya, bu anlatılardan dünyayı bayanlara borçlu olduğumuzu çıkartabileceğimiz kanaatinde. Prof. Dr. Kaya, “Türk mitolojisinde doğumdan sorumlu Umay Ana da bir öbür bayan figür olarak karşımıza çıkıyor. Yalnızca bayanların değil, dişi hayvanların da doğum yapmasını, doğan bebeklerin, yavruların hayatta kalmasını sağlayan esirgeyici bir dişil ruhtur. Bir de tam bilakis yeni doğan bebekleri ve lohusa bayanları öldüren Albız, Al Karısı diye kötücül bir ruhun varlığı kelam konusu. Bu da lohusa humması denilen hastalığın, makus dişil bir imgeye dönüştürülmüş, mitolojik karşılığıdır” diye konuştu.

Başka bir tanrıça figürü ise Ağaç Ana. Ağaç, Türk mitolojik ve kültüründe bir Gök İlah simgesi. Eski bir Türk inancı olan Şamanizm’e nazaran Türklerin dokuz uzunluğunun türediği ‘yerle göğü birbirine bağlayan ömür ağacı’ olan Ulukay’ın, yeryüzü ve gökyüzünün tam ortasında ve kökleri okyanusa kadar uzanıyor. Bu kutsal hayat ağacını ise Ağaç Ana koruyor. Ağaç Ana, ‘halkların anası’ olarak biliniyor ve Türk toplulukları Ağaç Ana’yı ‘bütün ağaçların anası’ olarak kabul ediyor. Ağaç Ana, soyun devamlılığını simgeliyor.

“Türk mitolojisinde teogonik yapı içinde birinci karşımıza çıkanlar bunlar” diyen Prof. Dr. Kaya, ayrıyeten, bunların dışında Yakut tabiat yaradanı Eser Aar Toyon’un karısıyla birlikte dolaştığını, yeryüzüne inip ayağını bastığı, ziyaret ettiği yere rahmet getirdiğini söyledi. Prof. Dr. Kaya, yeniden Yakut mitolojisinde adalet yaradanının karısıyla birlikte adalet dağıttığına, bunların yazmanlarının da bulunduğuna değindi. Yer altında bulunan Erlik’in ise hem erkek hem de kız çocukları var. Lakin Erlik makus olduğu için kızları da makûs oluyor. Bunlar erkeklerin aklını cinsellikleriyle alan, onların ruhunu kaçırıp yer atına götüren ve Erlik’in hizmetçisi yapan kahramanlar olarak tasvir ediliyor.

‘ÇOCUĞUN SOYU ANNEYE BAKILARAK TAKİP EDİLİYOR’

Prof. Dr. Muharrem Kaya yalnızca Türk mitolojisinde değil insanlık tarihinde bayanın yerini, avcı-toplayıcı, tarım ve sanayi toplumu gelişimi sürecinde kıymetlendirmek gerektiğini söyledi. Prof. Dr. Kaya, mitoloji, efsane, masal, destan, halk öyküsü, meddah öyküsü üzere uygarlık kademesinde oluşmuş metinlere, “Bu metinlerde anlatılan bayanların toplumsal, kültürel yeri ne?” diye bakılırsa hususa daha bütüncül yaklaşılacağını belirtti.

Gördüğümüz üzere Altay mitlerinde yaratıcı gücü başlatan ana öge bayan. Bayan doğurganlığı Ay ve Umay’la ilişkilendirilmiş. Genel olarak avcı-toplayıcılarda, ana soylu bir akrabalık bağlantısı gözlenmiş. Zira erkek av peşinde uzaklara gidiyor, bazen başarılı olamıyor. Çocuğun soyu anneye bakılarak takip ediliyor” diyen Prof. Dr. Kaya, toplayıcı olan bayanın küçük sulak alanlarda tarımı başlattığını da vurguladı. Birinci tarım toplumlarında rahmet tanrıçasının bayan cinselliğiyle ilişkilendirildiğinin altını çizen Prof. Dr. Kaya, sabanın kullanılmaya başlamasıyla  tarlaların ekilip biçilmesinin, silah kullanmakta uzmanlaşan erkeklerin ordu sistemini oluşturmasının erkek hükümran tarım toplumlarını yarattığını söyledi. Bunun sonucunda da bayanın toplumsal rolünün, âlâ annelik ve sadık eş olmakla sonlu kaldığını da ekledi.

‘SAVAŞÇI BAYANLARI ÇOBAN VE KONAR GÖÇER TOPLUMLARDA GÖRÜYORUZ’

Savaşçı bayanları, çoban ve konar göçer toplumların destanlarında gördüğümüzü söyleyen Prof. Dr. Kaya, bir geçiş periyodu yapıtı olan Dede Korkut Kitabı’ndaki Selcen Hatun, Banu Çiçek üzere karakterlerle buna örnek gösterdi. Bu anlatılarda bayanın erkek daha uykusundan uyanmadan cet bindiğini, erkeğin elini yaya uzatmadan oku çekip attığını söyleyen Kaya, “Bayan da erkek kadar savaşçı olup hayvanlarını, obasını istilacılardan, yağmacılardan korumak zorunda. Toplumsal kaideler, bayanı savaşçı yapıyor. Bu devrin yapıtlarında de bu tip bayan karakterlerle karşılaşıyoruz. Bu yapıtlarda de erkek kadar savaşçı olmak üstün pahalar olarak işleniyor. Lakin Manas üzere destanlarda da hem bu türlü savaşçı çoban toplum kadınını hem de tarım toplumunun, konutu, aileyi çekip çeviren, erkeğine yol gösteren bilge kadınını görüyoruz. Bunun en değerli örneği Manas’ın birinci eşi Kanıkey” diye konuştu.

Kanıkey, Manas Destanı’nda, savaşan, dövüşen, avcılıkla uğraşan, cet binen, korkusuz yavuz ve güçlü bir Türk bayanı tiplemesi olarak karşımıza çıkıyor. Kanıkey, Manas Han’ın eşi olarak metinlerde yer alıyor. ‘Kanıkey’in Manas’ı Vefattan Kurtarması’ isimli kısımda Kanıkey’in, Kalmukların elinde esir düşen Manas’ı tek başına kurtarması anlatılıyor.

‘SOSYAL BAKIŞ AÇISI ATASÖZLERİNDE GÖRÜLÜYOR’

Prof. Dr. Muharrem Kaya, halk kültürünün fikir tarafını bir cümle içinde özetleyen atasözlerine bakılması gerektiğini, tarım toplumunda oluşan erkek hâkim yapının, bayanın annelik ve sadık eş olmakla sınırlanan toplumsal rolüne uygun bakış açısının izlerini atasözlerinde gördüğümüzü söyledi. Prof. Dr. Kaya, “Kadın aklıyla iş yapılamayacağı, bayanın karnından sıpayı, sırtından sopayı eksik etmemek gerektiği, bayan malının erkeğin başına tokmak olduğu belirtilir. Bütün bunlar erkek hükümran kültürün tesiriyle oluşmuş niyet kalıplarıdır” tabirlerini kullandı.

Çoban, savaşçı eski Türklerde bu fikirlere ilişkin ögeler görülmediğini söyleyen Prof. Dr. Kaya, “Hatta tam bilakis bayanın devlet idaresinde Kağan ile birlikte Kurultay’da yer aldığını görüyoruz” dedi. Kaya, birebir vakitte Türklerin Anadolu’ya göç edip yerleşik hayata ve tarıma geçtiğinde hakim kültür olarak Arap-İran kaynakları ve İslam kültürünün tesiriyle, bayanlara verilen düzgün annelik rolünün cenneti müjdelediğini, bayanın toplumsal rolünün, dini münasebetle pekiştirildiğinin altını çizdi. Bütün bunları ‘kültür’ olarak pahalandırmak gerektiğini söyleyen Muharrem Kaya, “Toplumsal yapı, geçim alakalarıyla şekilleniyor. Bunu anlatan kültürel eserler, edebi metinler oluşuyor. Bu bütünlük içinde metinleri değerlendirirseniz manalı yorumlar ortaya çıkıyor” açıklamasını yaptı.

‘KADINLA İLGİLİ BİRTAKIM SEMBOLLER EVRENSELDİR’

Mimar Sinan Hoş Sanatlar Üniversitesi Türk Lisanı ve Edebiyatı Kısmı’ndan Doç. Dr. Shurubu Kayhan ise bayanla ilgili olan kimi sembollerin kozmik olduğunun altını çizdi. Kayhan’a nazaran Türk mitolojisindeki dişi semboller, Türk kültürüne ilişkin bedellerin gelecek jenerasyonlara değişmeden aktarılmasında çok değerli bir yere sahip.

‘KADIN EVLİYALARLA İLGİLİ AHLAKÎ METİNLERİ DE GÖRÜYORUZ’

Pekala, Türk anlatılarında büyük bir pahaya ve değere sahip olan bayanın başka bayanlara vermek istediği bir bildiri var mıydı? Prof. Dr. Muharrem Kaya, çoban toplumlarda bayanın erkek kadar savaşçı olması gerektiğini, yurdunu, obasını, evladını, eşini muhafazası gerektiği, destan metinleriyle aşılandığını söyledi. Kaya, tarım toplumlarına geçildiğinde ise bu bayan kahramanlar başka bayanlara, eşine sadık bir eş olarak uysal bir halde onun konutunda, onun babasına, ailesine, ondan olan çocuğuna âlâ bakması gerektiği öğütlendiğini, ve bayanların cennetle ödüllendirileceği, bayan evliyalarla ilgili dini, ahlakî metinleri gördüğümüzü de ekledi.

‘ÖNEMLİ İLETİLER VERİLDİĞİ GÖRÜLÜYOR’

Bayanı toplumdan farklı ve dışlanmış olarak kabul etmenin mümkün olmadığını belirten Doç .Dr. Shurubu Kayhan, bayanın vakitte ve yer değişikleri karşısında aile ve toplum anlayışı içindeki yerinin de değişiklik gösterdiği konusunda Prof. Dr. Muharrem Kaya ile hemfikir. Doç. Dr. Kayhan, “Geniş bir alana yayılan Türkler farklı vakit dilimleri içinde çeşitli devletler kurmuşlar. Bu da farklı medeniyetlerle teması da beraberinde getirmiş. Hamasetle, çaba, savaş ve zafer elde etmek Türk bayanının esas özelliklerinden. Türk bayanının dünyada eşi emsali yoktur. Bu uğraş kiminde elinde silahla, kiminin lisanında kelamla, kiminde kaleminde yazı iledir. Türk bayanı yeri geldiğinde halkına evlat yetiştiren, yeri geldiğinde eşi yoksa ocağına er olan, gerektiğinde de devlet yöneten, savaşan, topraklarına ve halkına sahip çıkan örnek bayandır. Toplumda geniş yer edinen, halkı tarafından sevilip sayılan bayan figürlerin aslında öteki bayanlar için de kıymetli bir örnek oldukları ve onlar üzerinden ileti verildiği görülüyor” diye konuştu.

‘KADIN UYGUNLUĞUN, HOŞLUĞUN, CÖMERTLİĞİN SİMGESİDİR’

Halk edebiyatı çeşitlerindeki bayan kahramanların; alp bayan, bilge, ülkü eş, ülkü anne, aşık bayanı, bahşı/şifacı, büyücü, kurtarıcı, cariye, süt anne üzere özelliklere sahip olduğunu söyleyen Doç. Dr. Kayhan, bu bayanların uygunluğu, bilgeliği, hoşluğu, zerafeti, cömertliği, güzel görüyü temsil ettiğini vurguladı. “Türk halklarında savaş periyotlarında bayan kahramandır, erdir, bilgedir, halkını yöneten başçıdır. Barış periyodunda ise bayan, erkeğin eşi ve çocuklarının anası olmak üzere değerli bir misyona sahip. Bunun yanında gerektiğinde cet binen, savaşabilen alp tipi erkeğe uygun bir görünüm arz ediyor ” dedi.

‘KADIN ARTIK KENDİ HAYATINI YÖNLENDİREN BİR BİREY OLARAK İŞLENİYOR’

Anlatılarda ve metinlerde yer alan bütün bu bayan karakterlere karşın, “Sanayi toplumuna geçtiğimizde bunlar alt üst oluyor. Kapitalist ilgiler, bayanı da bir ekonomik ünite haline getiriyor ve artık kültürel eserlerimizde çalışan bayanı, hayatını kendisi yönlendiren bayanları görüyoruz” diyen Prof. Dr. Kaya, artık bayanın toplumsal yükümlülükleriyle değil, kendi isteğine nazaran hayatını yönlendiren bir birey olarak kültürümüzde işlendiğini de belirtti.  

‘YERLEŞİK HAYATA GEÇTİKTEN SONRA…’

Prof. Dr. Muharrem Kaya ve Doç. Dr. Shuburu Kayhan’ın belirttiği üzere mitolojik ögelerde üreten, rahmetle bağdaştırılan, dünyanın oluşmasına sebep olan, savaşçı ve güçlü bayan nasıl oldu da günümüzdeki ‘kırılgan ve nahif kadın’ olarak anılma noktasına geldi? “Bu kırılma nasıl oldu?” sorusuna Prof. Dr. Muharrem Kaya, “Bu kırılma, Türklerin Anadolu’ya gelip tarıma ve yerleşik hayata geçmesiyle oldu” diyerek karşılık verdi. Düze inen göçebe Türklerin, Selçuklu’dan itibaren kentte, yazılı kültürle tanıştığını söyleyen Kaya, “Bu kültür Arap, İran kültürünün tesirindeki erkek hükümran bir özellik gösteriyordu. Osmanlı toplumunda ise bayanın bu yapı içinde toplumsal rol üstlendiğini görüyoruz. Halk kıssalarında, mesnevilerde, Divan şiirinde bayan pasif bir pozisyonda” sözlerini kullandı.

‘KESİN ÇİZGİLERLE ANLATILMASI MÜMKÜN DEĞİL’

Prof. Dr. Muharrem Kaya, çoban toplumun etkin bayan tipiyle, tarım toplumunun pasif bayanı ortasındaki geçişi, yeniden Dede Korkut Kitabı’nda gördüğümüzün altını çizdi. Yaşanan bu kırılmanın rastgele bir devlette ya da rastgele bir basamakta gerçekleşti diyerek kesin çizgilerle anlatılmasının mümkün olmadığını vurgulayan Prof. Dr. Kaya, “Bu süreç yüzyıllardır sürüyor. Tek tip bir toplum yok. Anadolu’ya gelen Türkler bile farklı coğrafyalarda farklı kültür daireleri içinde yaşıyorlar. Bu kadar geniş coğrafyaya yayılmış bir milletin bu türlü çok değişik özellikleri göstermesi de son derece normal” diyerek kelamlarını noktaladı.

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.